ปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์ทั่วโลกเติบโตสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทั้งจากการขับเคลื่อนสู่เศรษฐกิจดิจิทัล รวมทั้งพฤติกรรมผู้บริโภคที่เชื่อมโยงกับ Digital Lifestyle ทำให้มีการใช้งานอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์เพิ่มมากขึ้น ทั้งโทรศัพท์มือถือ คอมพิวเตอร์ โน้ตบุ๊ก แลปทอป รวมทั้งอุปกรณ์ต่อพ่วงและแก็ดจ็ตดีไวซ์ต่างๆ
แต่เมื่ออุปกรณ์เหล่านี้พังลง และกลายสภาพเป็น ขยะอิเล็กทรอนิกส์ หรือ E-Waste การจัดการขยะในกลุ่มนี้อย่างถูกต้องและเหมาะสม ยังคงเป็นหนึ่งในวาระสำคัญที่ทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องจำเป็นต้องเข้ามาช่วยกันบริหารจัดการอย่างจริงจัง
ขยะอิเล็กทรอนิกส์ เข้าระบบรีไซเคิลไม่ถึง 1%
เนื่องจากปัจจุบันยังคงพบปัญหาการจัดการ E-Waste อย่างไม่ถูกต้อง ไม่ว่าจะเป็นการขาดความรู้ในการแยกขยะกลุ่มนี้ออกจากขยะฝังกลบประเภทอื่นๆ ความไม่สะดวกในการเข้าถึงจุดรับคืน ไปจนถึงความไม่มั่นใจในการจัดการข้อมูลในเครื่องอย่างปลอดภัย รวมทั้งการเชื่อมต่อกันของแต่ละภาคส่วนภายใน Ecosystem เพื่อขับเคลื่อนการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์อย่างถูกต้องตามแนวทาง ‘Zero E-Waste to Landfill’ ไม่ว่าจะเป็นคนกลางในการรับจัดการ E-Waste ฐานข้อมูลกลางด้านขยะ E-Waste รวมทั้งการผลักดันด้านนโนบายหรือข้อกฏหมายในการกำกับดูแลเพื่อให้เกิดการขับเคลื่อนได้อย่างเป็นรูปธรรม
สำหรับประเทศไทย มีปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์อยู่ที่ราว 7 แสนตันต่อปี ขณะที่อัตราการนำกลับเข้าสู่ระบบรีไซเคิลอย่างถูกต้อง ปัจจุบันมีสัดส่วนไม่ถึง 1% ทำให้ E-Waste ส่วนใหญ่ไม่ไดัถูกจัดการอย่างถูกต้อง ทั้งการทิ้งปะปนกับขยะประเภทอื่น หรือการส่งต่อให้คนกลางที่ไม่ได้นำไปคัดแยกและนำเข้าระบบรีไซเคิลอย่างเหมาะสม ทำให้มีโอกาสที่สารอันตรายจากขยะเหล่านี้จะปะปนอยู่ในสภาพแวดล้อม ทั้งในดิน แหล่งน้ำ หรืออากาศ สร้างผลกระทบกลายเป็นปัญหาด้านสิ่งแวดล้อม หรือสุขภาพตามมาในที่สุด
ในฐานะผู้นำด้าน Digital Infrastructure Providers และมีความใกล้ชิดผู้บริโภคที่ใช้ผลิตภัณฑ์และบริการด้านดิจิทัลมาอย่างต่อเนื่อง ทำให้ AIS ให้ความสำคัญในการสร้างองค์ความรู้ และความตระหนักรู้ รวมทั้งการผนึกพันธมิตรภายใน Ecosystem เพื่อขับเคลื่อน ‘ภารกิจคิดเผื่อ’ ผ่านโครงการ ‘คนไทยไร้ E-Waste’ ซึ่งดำเนินงานมาตั้งแต่ปี 2019 เพื่อผลักดันการจัดการ E-Waste เข้าสู่ระบบรีไซเคิลได้อย่างถูกต้อง โดยพยายามก้าวข้ามทุก Pain point ที่เป็นข้อจำกัดของการทำให้ E-Waste ต้องถูกทิ้งอย่างผิดๆ
ไม่ว่าจะเป็นการผนึกพันธมิตรทุกกลุ่มเพื่อเพิ่มจุดรับคืนอุปกรณ์ได้สะดวก และการจัดกิจกรรมในรูปแบบต่างๆ เพื่อสร้างความตระหนักรู้ต่อปัญหา E-Waste ให้สามารถเข้าถึงประชาชนได้วงกว้างมากขึ้น จนถึงปัจจุบันโครงการ ‘คนไทยไร้ E-Waste’ สามารถสร้างพันธมติรภายในเครือข่ายได้ 280 ราย ขยายจุดรับขยะอิเล็กทรอนิกส์ได้แล้วกว่า 3,200 จุดทั่วประเทศ และสามารถนำขยะ E-waste กลับเข้าสู่ระบบได้แล้วมากกว่า 1.3 ล้านชิ้น คิดเป็นน้ำหนักรวมกันเกือบ 3 ล้านกิโลกรัม ซึ่งสามารถช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้ราว 1.3 แสนกิโลกรัมคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า (KgCO₂e)
พัฒนา E-Waste Calculator Platform ครั้งแรกของไทย
แม้โครงการ ‘คนไทยไร้ E-Waste’ จะสามารถสร้างการตระหนักรู้และตื่นตัวเรื่อง E-Waste มาอย่างต่อเนื่อง พร้อมทั้งสามารถสร้างเครือข่ายในการขับเคลื่อนให้เกิดความสำเร็จได้ในระดับหนึ่งแล้ว แต่ด้วยความเชื่อในพลังของความร่วมมือ และการต่อยอดศักยภาพและความเชี่ยวชาญของพันธมิตรในแต่ละราย เพื่อสามารถขยายการสร้างผลกระทบเชิงบวกได้เพิ่มมากขึ้น นำมาสู่การขยายความร่วมมือกับหน่วยงานภาครัฐ เพื่อยกระดับสู่ความร่วมมือในการขับเคลื่อนในเชิงนโยบายรวมทั้งการต่อยอดการใช้ประโยชน์จากข้อมูล E-Waste ที่เก็บไว้ได้มาตลอดหลายปี เพื่อนำไปใช้ประโยชน์ได้อย่างเป็นรูปธรรมได้มากยิ่งขึ้น
การขับเคลื่อนครั้งล่าสุดของโครงการ ‘คนไทยไร้ E-Waste’ คือ การสร้างความร่วมมือกับ กรมควบคุมมลพิษ (PCD) และองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์การมหาชน) (TGO) ผ่านการลงนาม บันทึกข้อตกลงความร่วมมือการดำเนินโครงการส่งเสริมการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ ภายใต้โครงการ ‘คนไทยไร้ E-Waste’ พร้อมการร่วมกันพัฒนา ‘แพลตฟอร์มคำนวณและวัดผล E-Waste‘ (E-Waste Calculator Platform ) เพื่อสร้างเครื่องมือสำหรับองค์กรในการเปลี่ยนข้อมูลการรวบรวมขยะอิเล็กทรอนิกส์ให้เป็นผลลัพธ์ด้านสิ่งแวดล้อมที่วัดผลได้
สำหรับ E-Waste Calculator Platform ถือเป็นแพลตฟอร์มแรกของประเทศไทย ที่ผนวกเครื่องมือช่วยองค์กรจัดการข้อมูล E-waste อย่างครบวงจร ทั้งการรวบรวมข้อมูล ติดตามผล รวมทั้งการประเมินผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม พร้อมคำนวณปริมาณคาร์บอนที่ลดลงได้ ภายใต้มาตรฐานที่ได้รับการยอมรับทั้งในประเทศและระดับสากล พร้อมทั้งสามารถเชื่อมโยงข้อมูลจากระดับองค์กร ยกระดับสู่การมองเห็นปัญหาได้แบบภาพรวม พร้อมวิเคราะห์ต่อยอดสู่การขับเคลื่อนเชิงนโยบายในระดับประเทศ เพื่อวางรากฐานความร่วมมือพร้อมผลักดันประเทศไทยสู่การเป็นต้นแบบด้านการจัดการ E-Waste ในภูมิภาคอาเซียนได้ในอนาคต
โอกาส ‘ประเทศไทย’ สู่ Hub E-Waste สร้างต้นแบบของอาเซียน
การขับเคลื่อน E-Waste Calculator Platform จำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือและการผสานจุดแข็งของแต่ละภาคส่วนอย่างบูรณาการ ทั้งศักยภาพด้านการพัฒนาเทคโนโลยี ทั้ง Data , AI และเครือข่าย รวมทั้งการมีฐานข้อมูล E-Waste ของ AIS บทบาทด้านการกำหนดนโยบายและผลักดันกฎหมายของ กรมควบคุมมลพิษ ตลอดจนการเป็นผู้รับรองมาตรฐานและหลักการคำนวณก๊าซเรือนกระจกของ TGO ทำให้สามารถร่วมพัฒนาข้อมูลภายในแพลตฟอร์มและต่อยอดให้เป็นฐานข้อมูลกลางของประเทศ ที่รวบรวมทุกข้อมูลที่เป็นประโยชน์และสามารถตรวจสอบได้ รวมทั้งเครื่องมือในการติดตามและวัดผลต่าง เพื่อสนับสนุนการจัดการ E-waste ในระดับประเทศได้อย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน
ซึ่งนโยบายในระดับประเทศ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) อยู่ระหว่างการผลักดันร่างพระราชบัญญัติจัดการซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ ตามหลักการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต ควบคู่กับการส่งเสริมและสนับสนุนการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ผ่านกลไกความร่วมมือของภาคเอกชนโดยความสมัครใจ
ดังนั้น การมีแพลตฟอร์มกลาง E-Waste จึงถือเป็นกลไกสำคัญในการยกระดับและขับเคลื่อนการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ของประเทศผ่านการวิเคราะห์ข้อมูลที่มีอยู่ตลอดทั้งห่วงโซ่ได้อย่างเป็นระบบ ส่งผลให้ในอนาคตอาจจะช่วยให้ปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์ของทั้งประเทศลดลงได้ หรือสามารถเพิ่มปริมาณการนำ E-Waste เข้าสู่ระบบรีไซเคิลได้เพิ่มมากขึ้นได้ที่ราว 5%
คุณสายชล ทรัพย์มากอุดม หัวหน้าคณะผู้บริหารด้านสื่อสารองค์กร AIS กล่าวว่า ข้อมูลจากโครงการ ‘คนไทยไร้ E-Waste’ ที่มีการจัดเก็บมาตลอดหลายปี โดยได้รวบรวมทั้งปริมาณที่จัดเก็บได้ ประเภทขยะ แหล่งกำเนิดขยะ ปริมาณคาร์บอนที่ลดลง รวมทั้งผลกระทบเชิงบวกที่สามารถสร้างได้ ซึ่งเป็นการจัดเก็บข้อมูลแบบเรียลไทม์และสามารถตรวจสอบได้ ซึ่งจะเป็นฐานข้อมูลสำคัญในการต่อยอดสู่การจัดเก็บฐานข้อมูลกลางด้าน E-Waste ของประเทศ ถือเป็นอีกหนึ่ง ‘สมบัติของชาติ’ ที่สามารถนำข้อมูลภายในแพลตฟอร์มไปวิเคราะห์ วางแผนด้านจัดการ E-Waste หรือบริหารการนำทรัพยากรกลับมาใช้ใหม่ได้อย่างมีคุณค่า โดยเฉพาะกลุ่มวัสดุหลักในการผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์อย่างพลาสติก ทองแดง หรืออลูมิเนียม ที่สามารถนำกลับมารีไซเคิลใหม่ได้ ทำให้ลดการสิ้นเปลืองทรัพยากรใหม่ และลดก๊าซเรือนกระจก พร้อมทั้งสนับสนุนแนวคิดการขับเคลื่อนเศรษฐกิจหมุนเวียนของประเทศได้อีกทางหนึ่ง
ดร.สุรินทร์ วรกิจธำรง อธิบดีกรมควบคุมมลพิษ กล่าวว่า ปัญหาสำคัญของการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ คือข้อจำกัดในการเก็บรวบรวมและส่งต่อซากผลิตภัณฑ์เข้าสู่ระบบการจัดการอย่างถูกต้อง ทำให้ซากส่วนหนึ่งถูกทิ้งปะปนกับขยะทั่วไปหรือถอดแยกอย่างไม่ถูกวิธี เสี่ยงต่อการปนเปื้อนของสารอันตรายในสิ่งแวดล้อมและส่งผลกระทบต่อสุขภาพประชาชน ดังนั้น ภายใต้ความร่วมมือครั้งนี้ จะผนึกจุดแข็งภายในภาคีเพื่อพัฒนาระบบรับคืนและส่งต่อซากผลิตภัณฑ์ไปรีไซเคิลหรือกำจัดตามหลักวิชาการ และเร่งขยายผลในการเข้าถึงภาคท้องถิ่นทั่วประเทศได้มากขึ้น พร้อมทั้งการเชื่อมโยงข้อมูลผ่าน E-Waste Calculator Platform เพื่อสามารถติดตามปริมาณซากผลิตภัณฑ์ที่รวบรวมและจัดการได้ นำมาใช้วางแผนปรับปรุงการดำเนินงานและขยายผลในพื้นที่ หรือการพิจารณาใช้มาตรการด้านนโยบายมาช่วยขับเคลื่อนเพิ่มเติม เพื่อสามารถเพิ่มประสิทธิภาพการเก็บรวบรวม และลดปัญหาการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์อย่างไม่ถูกต้องให้น้อยลง
คุณณกรณ์ ตรรกวิรพัท ผู้อำนวยการองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์การมหาชน) กล่าวว่า ภายใต้ความร่วมมือนี้ TGO ได้พัฒนา หลักการคำนวณการลดก๊าซเรือนกระจกจากการคัดแยกขยะอิเล็กทรอนิกส์ (E-Waste) ประเภทโทรศัพท์เคลื่อนที่เพื่อการรีไซเคิล เป็นครั้งแรกของประเทศไทย ภายใต้โครงการสนับสนุนกิจกรรมลดก๊าซเรือนกระจก (LESS: Low Emission Support Scheme) เพื่อให้การประเมินผลมีหลักเกณฑ์ที่ชัดเจน โปร่งใส ตรวจสอบได้ และเป็นมาตรฐานเดียวกัน ซึ่งองค์กรสามารถนำตัวเลขจากการคำนวณ ไปประกอบรายงานการลดคาร์บอนขององค์กรสำหรับการจัดทำรายงานด้านความยั่งยืนของแต่ละองค์กรได้ ซึ่งในอนาคตมีเป้าหมายที่จะสนับสนุนการต่อยอดสู่วิธีการคำนวณ (Methodology) สำหรับโครงการคาร์บอนเครดิต T-VER ในอนาคต รวมทั้งการขยายผลไปสู่ E-Waste ในประเภทอื่นๆ เพิ่มเติม เพื่อสร้างแรงจูงใจให้ทุกภาคส่วนหันมาจัดการ E-Waste อย่างเป็นรูปธรรมมากขึ้น
การขับเคลื่อนโครงการ ‘คนไทยไร้ E-Waste’ เป็นหนึ่งตัวอย่างสำคัญของการบูรณาการข้อมูลและศักยภาพระหว่างภาครัฐและภาคเอกชน พร้อมขยายความร่วมมือสู่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและประชาชน เพื่อเชื่อมโยงนโยบายสู่การปฏิบัติในระดับชุมชน และส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชน เพื่อเตรียมความพร้อมรองรับกฎหมายในอนาคต ขณะที่การพัฒนา E-Waste Calculator Platform เป็นการเพิ่มเครื่องมือที่ช่วยให้องค์กรเปลี่ยนข้อมูลการรวบรวมขยะอิเล็กทรอนิกส์ให้เป็นผลลัพธ์ด้านสิ่งแวดล้อมที่วัดผลได้ และเป็นอีกแนวทางในการพิ่มการนำขยะอิเล็กทรอนิกส์เข้าสู่กระบวนการจัดการที่ถูกต้อง เพื่อร่วมขับเคลื่อนการจัดการ E-Waste ของประเทศไทยให้มีประสิทธิภาพและวัดผลได้ พร้อมวางรากฐานสู่การเป็นศูนย์รวมองค์ความรู้และต้นแบบการจัดการ E-Waste ของอาเซียนอย่างยั่งยืน
องค์กรที่สนใจสามารถบันทึกประเภทและปริมาณ E-Waste ที่รวบรวมได้ เพื่อให้ระบบคำนวณปริมาณขยะและประเมินผลการลดก๊าซเรือนกระจกตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด ผ่านเว็บไซต์ https://sustainability.ais.co.th/th/sustainability-projects/e-waste-calculator/overview
